درک ریسک و مدیریت آن در آزمایشگاه ها
برای آشنایی اولیه با موضوع، این مقالهٔ رایگان را بخوانید و سپس مثالهای مسیر را دنبال کنید.
موضوع موردنیازتان را انتخاب کنید؛ گذراندن همهٔ مسیرها الزامی نیست.
ایستگاه ۸ · از پیشگیری تا بهبود
از شناخت خطر تا کنترل رخداد و ارزیابی اقدام؛ ۸ گام بر پایهٔ جلد ۷.
مطالعه و تمرینهای مسیر رایگان است. خرید همهٔ منابع برای شروع لازم نیست.
هر ایستگاه یک مفهوم، یک مثال و یک کار مشخص دارد. برای رفتن به همان گام، ایستگاه را انتخاب کنید.
چه چیزی ممکن است رخ دهد؟ چه چیزی واقعاً از الزام فاصله گرفته است؟

مخاطره، منبع بالقوهٔ آسیب است. در ارزیابی ریسک، احتمال رخداد و شدت پیامد را در شرایط مشخص بررسی میکنیم. عدم انطباق یعنی برآوردهنشدن یک الزام مشخص؛ حتی اگر هنوز آسیبی رخ نداده باشد. رخداد نزدیک به خطا نیز فرصتی برای یادگیری است. هدف مدیریت کیفیت فقط ثبت حادثه نیست؛ باید نقاط آسیبپذیر را پیش از رخداد شناخت و از رخدادهای واقعی برای بهبود استفاده کرد.
دو نمونه با برچسبهای شبیه، امکان جابهجایی دارند: یک سناریوی ریسک. اگر مشخصات نمونه با درخواست تطبیق نکند، یک عدم انطباق برای بررسی داریم؛ نرسیدن خطا به بیمار، دلیل حذف سابقه نیست.
نبود گزارش خطا، بهتنهایی نشانهٔ نبود ریسک نیست.
تمرین شما یک مثال از «ممکن است رخ دهد» و یک مثال از «الزام رعایت نشده» در فرایند خود بنویسید.
برای آشنایی اولیه با موضوع، این مقالهٔ رایگان را بخوانید و سپس مثالهای مسیر را دنبال کنید.
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
پیش از گام بعد ریسک، عدم انطباق و رخداد نزدیک به خطا را با مثال تفکیک کنید.
از یک کار واقعی شروع کنید، نه فهرستی نامحدود از خطرها.

یک فرایند مانند شناسایی نمونه، انتقال، سنجش یا گزارش را انتخاب کنید. شروع و پایان، مسئول هر مرحله، تحویل بین افراد یا بخشها و کنترلهای موجود را بنویسید. سپس در هر مرحله بپرسید: چه چیزی میتواند اشتباه شود، چرا و با چه اثری؟ شکایتها، خطاهای قبلی، ممیزی و مشاهدهٔ کار روزمره شواهد مفیدند. دیدگاه کارکنان اجراکننده را وارد تحلیل کنید؛ فقط به دستورالعمل روی کاغذ تکیه نکنید.
در مسیر «پذیرش ← شناسایی و برچسب ← تحویل به بخش ← گزارش»، جابهجایی برچسب را به همان مرحله وصل کنید. علت احتمالی، پیامد و کنترل فعلی را جدا بنویسید؛ «خطای انسانی» شرح کافی یک سناریو نیست.
یک ریسک روشن، مرحله، حالت خطا و پیامد مشخص دارد.
تمرین شما یک نقشهٔ چهار تا شش مرحلهای رسم کنید و برای هر مرحله، یک سناریو و کنترل موجود ثبت کنید.
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
برای تبدیل نقشهٔ فرایند به روش اجرایی و سوابق، بخش مدیریت نمونه و مستندات این جلد مناسب است.
پیش از گام بعد مرز فرایند، مراحل، مسئولها و سناریوهای اصلی مشخص باشند.
امتیاز کمک میکند؛ جای قضاوت دربارهٔ پیامد را نمیگیرد.

پیش از امتیازدهی، تعریف شدت، احتمال و معیار پذیرش را تعیین کنید. در FMEA، شاخص RPN معمولاً حاصلضرب شدت S، وقوع O و کشفناپذیری D است؛ جهت امتیاز D را از روش انتخابشده بخوانید. در مقیاس رایج، D بزرگتر یعنی دشواری بیشتر کشف. امتیازها رتبهاند، نه احتمال عددی دقیق. پیامد شدید را صرفاً به دلیل حاصلضرب پایین کنار نگذارید. آستانهٔ عمومی برای همهٔ آزمایشگاهها وجود ندارد؛ تصمیم و علت آن باید با معیار مصوب ثبت شود.
مثال ساختگی در مقیاس ۱ تا ۵: S=۵، O=۳، D=۴ و S=۳، O=۴، D=۵ هر دو RPN=۶۰ میدهند. با این حال شدت پیامد یکسان نیست. پیش از اولویتگذاری، هر سه مؤلفه و کنترلها را ببینید.
RPN مجوز خودکار ادامهٔ کار یا شاخص احتمال آسیب نیست.
تمرین شما برای دو سناریو، امتیازها و دلیل هر امتیاز را ثبت کنید. سپس بررسی کنید آیا پیامد شدید، اقدام مستقل از حاصلضرب میخواهد.
این دو سناریو ساختگیاند و فقط محدودیت حاصلضرب را نشان میدهند. مقیاس آموزشی ۱ تا ۵ است؛ S شدت، O وقوع و D دشواری کشف است. این امتیازها آستانهٔ پذیرش یا تصمیم اجرایی تعیین نمیکنند.
سناریوی اول: S=۵، O=۳، D=۴؛ RPN=۶۰. شدت پیامد بالاتر است؛ مساویبودن RPN با سناریوی دوم، این تفاوت را حذف نمیکند.
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
پیش از گام بعد برای اولویتها، معیار و استدلال قابل توضیح داشته باشید.
کنترل باید به علت و نقطهٔ شکست وصل باشد.

برای هر سناریوی اولویتدار، اقدام متناسب انتخاب کنید: حذف زمینهٔ خطا، بازطراحی کار، مانع فنی، آشکارسازی بهموقع یا آموزش و نظارت. مشخص کنید کنترل چه چیزی را کم میکند و چگونه کارکرد آن را میسنجید. پس از اجرا، ریسک باقیمانده و خطرهای تازه را بررسی کنید. نصب ابزار یا نوشتن دستورالعمل بهتنهایی به معنی اثربخشی نیست؛ مسئول، منابع، شرایط اجرا و روش برخورد با خرابی کنترل لازماند.
برای کاهش جابهجایی نمونه، تطبیق شناسه در محل انجام کار و کنترل خواندن بارکد میتواند بررسی شود. اگر اسکنر از کار افتاد یا برچسب خوانده نشد، مسیر جایگزینِ مصوب باید روشن باشد؛ دورزدن بیثبت کنترل، خطر را پنهان میکند.
کنترل خوب، قابل اجرا و قابل سنجش است.
تمرین شما برای یک کنترل بنویسید: چه میکند، چه کسی مسئول است، چه شاهدی از اجرا داریم و در خرابی آن چه میکنیم.
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
برای دیدن نمونهای از تبدیل کنترل محیط کار به پایش منظم، این چکلیست و توضیحات آن را بررسی کنید.
اگر کنترل به مهارت و رفتار کاری وابسته است، فصل صلاحیت و ارزشیابی کارکنان را ببینید.
پیش از گام بعد کنترل، مسئول و روش پایش مشخص و قابل اجرا باشند.
رسیدگی فوری به اثر، منتظر پایان ریشهیابی نمیماند.

هنگام کشف عدم انطباق، واقعیت، زمان، مرحله، الزام رعایتنشده و شواهد را ثبت کنید. مورد مشکوک را قابل شناسایی نگه دارید و طبق روش مصوب به مسئول مجاز ارجاع دهید. او باید اهمیت و دامنهٔ اثر، احتمال اثر بر نتایج قبلی، ضرورت توقف یا محدودکردن کار، اطلاعرسانی و شرایط شروع مجدد را بررسی کند. سوابق اولیه را پاک نکنید و هویت نمونه را با حدس اصلاح نکنید. محرمانگی بیمار در ثبت و تبادل اطلاعات رعایت شود.
دامنهٔ راهنمای تکمیلی: WHO LQSI · ثبت و رسیدگی به عدم انطباق ↗
شناسهٔ روی لوله با درخواست متفاوت است. بهجای تغییر برچسب بر اساس حافظه، نمونه و شواهد طبق فرایند مصوب حفظ و به مسئول ارجاع میشوند؛ تعیین تکلیف نمونه و گزارش به بررسی معتبر نیاز دارد.
اقدام فوری برای کنترل اثر، با اقدام اصلاحی برای رفع علت متفاوت است.
تمرین شما یک گزارش فرضی بدون اطلاعات بیمار بنویسید: چه رخ داد، کدام الزام، چه شواهدی، چه اثر احتمالی و چه اقدام فوری؟
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
برای فرم و روش اجرایی ثبت و پیگیری عدم انطباق، بخش مرتبط این جلد را ببینید.
پیش از گام بعد گزارش عینی و مسیر روشن کنترل اثر و ارجاع داشته باشید.
«چه کسی؟» را به «چه چیزی در فرایند اجازه داد؟» گسترش دهید.

خط زمانی رخداد، دستورالعمل واقعی، شرایط محیط، تجهیزات، آموزش و بار کاری را بررسی کنید. روشهایی مانند پنج چرا یا نمودار علتومعلول برای تولید فرضیه مفیدند، اما هر فرضیه به شاهد نیاز دارد. علت ممکن است چندعاملی باشد؛ روی نخستین توضیح توقف نکنید. «بیدقتی کارشناس» بهتنهایی روشن نمیکند چرا کنترل موجود نتوانسته خطا را پیشگیری یا کشف کند. فرهنگ گزارشدهی باید امکان بیان واقعیت را فراهم کند.
در بررسی جابهجایی برچسب، چاپ همزمان چند برچسب، چیدمان مشابه و وقفههای کاری فرضیهاند. با مشاهدهٔ فرایند و سوابق بررسی کنید کدام واقعاً در رخداد نقش داشتهاند؛ همه را بدون شاهد علت قطعی ننویسید.
فرضیه را از علت تأییدشده جدا نگه دارید.
تمرین شما برای دو علت احتمالی، شاهد تأییدکننده و شاهد ردکننده بنویسید؛ مشخص کنید چه اطلاعاتی هنوز کم است.
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
اگر فشار کار یا ظرفیت نامتناسب یک فرضیه است، از مباحث بار کاری برای بررسی دادهمحور آن کمک بگیرید؛ علت را از پیش قطعی فرض نکنید.
پیش از گام بعد علتهای تأییدشده را از فرضیههای باز تفکیک کنید.
هر اقدام باید معلوم کند چه چیزی تا چه زمانی تغییر میکند.

اصلاح، به مورد کشفشده میپردازد؛ اقدام اصلاحی علت را هدف میگیرد تا احتمال تکرار کم شود. برای هر اقدام، ارتباط با علت، مسئول، منابع، موعد متناسب با ریسک و شاهد انجام را ثبت کنید. اگر آموزش لازم است، دریافت آموزش با اثبات صلاحیت یکسان نیست. دستورالعمل، دسترسی به ابزار و ظرفیت کار باید از اجرای درست پشتیبانی کنند. زمانهای نمونهٔ کتاب را مهلت ثابت همهٔ رخدادها ندانید.
پس از تأیید نقش چاپ گروهی برچسبها، تیم روش چاپ و تطبیق را بازطراحی میکند، اجراکنندگان را آموزش میدهد و توان اجرای روش جدید را مشاهده میکند. «به همه تذکر داده شد» بهتنهایی نشان نمیدهد علت برطرف شده است.
اقدام بدون مسئول و معیار، بهسختی قابل پیگیری است.
تمرین شما یک اقدام بنویسید: علت هدف، تغییر مشخص، مسئول، موعد، منابع و معیار ارزیابی پس از اجرا.
تعیین تکلیف مورد نامنطبق و کنترل اثر طبق روش مصوب.
تغییر مشخص مرتبط با علت تأییدشده، همراه مسئول و موعد.
آیا تغییر، هدف تعریفشده را محقق کرده و خطر تازهای نساخته است؟
برای تعیین مسئولیت، ارزیابی توان اجرا و ثبت صلاحیت پس از آموزش، این جلد را مرور کنید.
اگر از نرمافزار تریتا استفاده میکنید، این آموزش ضبطشده به ساخت و مدیریت فرمها کمک میکند؛ جای تحلیل علت و تصمیم مدیریتی را نمیگیرد.
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
پیش از گام بعد برنامهٔ اقدام مشخص و قابل اجرا داشته باشید.
«انجام شد» پایان کار نیست؛ آیا مسئله کمتر شده است؟

پیش از ارزیابی، شاخص، تعریف صورت و مخرج، دوره و معیار موفقیت را مشخص کنید. دادهٔ بعد از اقدام را با شرایط قابل مقایسه بررسی کنید؛ تعداد خام رخدادها بدون حجم کار میتواند گمراهکننده باشد. افزایش گزارشها گاهی نشانهٔ بهترشدن گزارشدهی است، نه بدترشدن فرایند. ریسک باقیمانده، پیامدهای جدید و اقدامات باز را مرور کنید. بستن پرونده باید بر شواهد و تأیید مسئول متکی باشد؛ آموختهها به دستورالعمل، آموزش و ارزیابی ریسک برگردند.
دامنهٔ راهنمای تکمیلی: WHO LQSI · تعریف و پایش شاخص کیفیت ↗
مثال ساختگی: ۴ رخداد در ۱۰۰۰ نمونه برابر ۴ در هزار است؛ ۳ رخداد در ۵۰۰ نمونه برابر ۶ در هزار. تعداد کمتر شده، اما نرخ بیشتر است. با این دو عدد کوتاهمدت بهتنهایی دربارهٔ اثربخشی نهایی حکم ندهید؛ تعریف و دوره و شرایط نیز مهماند.
بستن پرونده، تصمیم مبتنی بر شاهد است؛ نه صرفاً تکمیل فرم.
تمرین شما جمعبندی زیر را برای یک سناریو تکمیل کنید؛ اگر معیار محقق نشده، علت و اقدام را بازبینی کنید.
برای دو دوره با تعریف یکسان، نرخ رخداد در هر هزار مورد را مقایسه کنید. این ابزار آزمون معنیداری یا تأیید اثربخشی نیست. هیچ دادهای ذخیره یا ارسال نمیشود.
بخش مشخصشده از جلد ۷ را برای ادامهٔ این گام بخوانید.
برای پیوند سوابق، روش اجرایی و نسخههای مستندات، این راهنمای رایگان را مرور کنید.
برای نگهداری شواهد و انتقال تغییرات به نظام مستندات و بازنگری، این جلد مرجع اجرایی شماست.
پیش از گام بعد شواهد اثربخشی، ریسک باقیمانده و تصمیم مسئول را ثبت کنید.