کتاب صحهگذاری و تأیید روشها | جلد ۴
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
موضوع موردنیازتان را انتخاب کنید؛ گذراندن همهٔ مسیرها الزامی نیست.
ایستگاه ۷ · از شناخت مفهوم تا برآورد و گزارش
منابع عدم قطعیت را بشناسید، محاسبه کنید و گزارش دهید؛ ۸ گام بر پایهٔ جلد ۴.
مطالعه و تمرینهای مسیر رایگان است. خرید همهٔ منابع برای شروع لازم نیست.
هر ایستگاه یک مفهوم، یک مثال و یک کار مشخص دارد. برای رفتن به همان گام، ایستگاه را انتخاب کنید.
نتیجه فقط یک عدد نیست؛ دربارهٔ کیفیت آن چه میدانیم؟

خطا اختلاف نتیجه با مقدار مرجع است؛ عدم قطعیت پارامتری برای بیان پراکندگی مقادیری است که با اطلاعات موجود میتوان به کمیت مورد اندازهگیری نسبت داد. حتی پس از اصلاح اثرهای سیستماتیک شناختهشده، مقداری عدم قطعیت باقی میماند. عدم قطعیت استاندارد با u و عدم قطعیت گسترشیافته با U بیان میشود؛ این دو را با خطای مجاز یا فاصلهٔ مرجع بیماران یکی ندانید.
در مثال آموزشی، نتیجهٔ یک اندازهگیری ۱۰۰ واحد و U برابر ۵ واحد است. نوشتن ۱۰۰ ± ۵، با ذکر ضریب پوشش و شرایط، دربارهٔ برآورد ما از اندازهگیری است؛ نمیگوید دستگاه دقیقاً ۵ واحد خطا کرده است.
کوچکبودن اختلاف با مرجع در یک نوبت، بهتنهایی عدم قطعیت کوچک را ثابت نمیکند.
تمرین شما برای یک نتیجهٔ فرضی، عدد اندازهگیری، واحد، مقدار مرجعِ احتمالی و اطلاعات عدم قطعیت را جدا بنویسید.
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
برای یک مرور مقدماتی، این مقاله را بخوانید؛ شرطهای ضریب پوشش و مثال دقیق را در ادامهٔ همین مسیر دنبال کنید.
پیش از گام بعد تفاوت خطا، u، U و حد مجاز را با یک مثال بیان کنید.
پیش از انتخاب فرمول، آزمون و دامنه را روشن کنید.

کمیت مورد اندازهگیری یا اندازهده را تعریف کنید: آنالیت، نوع نمونه، روش، واحد، سطح یا گستره و نحوهٔ گزارش. معلوم کنید برآورد برای یک نتیجهٔ معمول است یا میانگین چند تکرار. در رویکرد پایینبهبالا، ورودیهای مدل جداگانه بررسی میشوند؛ در رویکرد بالابهپایین، دادههای عملکرد روش نقطهٔ شروعاند. هر دو به بررسی پوشش منابع مهم نیاز دارند. تغییرات زیستی فرد و عدم قطعیت تشخیص را بهطور خودکار داخل بودجهٔ عدم قطعیت تحلیلی نگذارید.
عدم قطعیت گلوکز سرم در یک سطح، الزاماً برای گلوکز ادرار، روش دیگر یا تمام گسترهٔ اندازهگیری معتبر نیست. اگر گزارش میانگین تکرارهاست، این موضوع باید در تعریف اندازهگیری آمده باشد.
فرمولی که دامنهٔ آن مشخص نیست، نتیجهٔ قابل دفاعی نمیسازد.
تمرین شما یک سطر بنویسید: «عدم قطعیتِ ... در نمونهٔ ... با روش ... در سطح/گسترهٔ ... برای گزارش ...». سپس مرز برآورد را ثبت کنید.
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
پیش از گام بعد دامنه و رویکرد برآورد خود را در یک بند روشن ثبت کنید.
هر مؤلفه باید منبع، واحد و روش برآورد داشته باشد.

دادههای تکرار، گواهی کالیبراسیون، مشخصات مادهٔ مرجع، شرایط محیطی و مراحل آمادهسازی را مرور کنید. نوع A و B، روش ارزیابی مؤلفهاند: A با تحلیل آماری دادهها و B با اطلاعات دیگری مانند گواهی یا مشخصات فنی؛ این تقسیمبندی معادل «تصادفی و سیستماتیک» نیست. همهٔ مؤلفهها باید به عدم قطعیت استاندارد تبدیل شوند. در بودجه، منبع، توزیع، تبدیل، ضریب حساسیت و احتمال همبستگی را بنویسید؛ اثر پوششدادهشده در دادهٔ تجمیعی را دوباره نشمارید.
دامنهٔ راهنمای تکمیلی: GUM · ارزیابی عدم قطعیت استاندارد ↗
گواهی یک مؤلفه U=۰٫۶ با k=۲ دارد؛ عدم قطعیت استاندارد آن ۰٫۳ است، نه ۰٫۶. برای بازهٔ متقارن ±a با فرض موجه توزیع مستطیلی، u=a/√۳ است؛ انتخاب توزیع باید دلیل داشته باشد.
نوع B به معنی بیاعتبار یا کماهمیت بودن مؤلفه نیست.
تمرین شما جدولی با ستونهای «منبع، داده، واحد، نوع ارزیابی، تبدیل به u، حساسیت و پوشش قبلی» بسازید. برای خانههای نامعلوم، دادهٔ لازم را مشخص کنید.
فقط برای مؤلفهٔ آماری میانگین در شرایط مناسب؛ نه فرمول عمومی عدم قطعیت یک نتیجه.
k و شرایط را از همان گواهی بخوانید. واحد و دامنه باید با کاربرد همخوان باشند.
a نیمعرض بازه است. این توزیع را فقط با دلیل مناسب انتخاب کنید.
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
اگر گواهی کالیبراسیون و کنترل تجهیزات برایتان تازه است، این آموزش رایگان پیشنیاز کمککنندهای است.
نیاز به ورود و ثبتنام رایگان در دوره دارد.
مشاهده و ثبتنام رایگانپیش از گام بعد برای هر مؤلفه، منبع و تبدیل به عدم قطعیت استاندارد مشخص باشد.
تکرارهای یک روز، لزوماً عملکرد چند ماه را نشان نمیدهند.

برای برآورد بالابهپایین، دادهٔ کنترل داخلی باید تغییرات معمول و مرتبطِ روش را در دورهای مناسب نشان دهد. سطح، لات، تغییر کالیبراسیون، شرایط اجرا و رخدادهای خارج از کنترل را بررسی و تصمیم دربارهٔ دادهها را مستند کنید؛ حذف فقط برای کوچککردن عدد پذیرفتنی نیست. SD یا CV درونآزمایشگاهی با خطای استاندارد میانگین فرق دارد. اگر اندازهده میانگین n تکرار مستقل باشد، مؤلفهٔ آماری میانگین میتواند s/√n باشد؛ برای یک نتیجهٔ معمول، تعداد دادههای تاریخی مجوز تقسیم SD بر √n نیست.
در مثال ساختگی، SD نتایج ۲ واحد است. مؤلفهٔ آماری میانگینِ ۲۵ تکرار مستقل در شرایط مناسب، ۰٫۴ واحد میشود. اما داشتن ۲۵ نتیجهٔ کنترل تاریخی، پراکندگی یک نتیجهٔ معمول را از ۲ به ۰٫۴ تبدیل نمیکند.
دادهٔ بیشتر، برآورد شما را بهتر میکند؛ الزاماً روش را کمپراکندگیتر نمیکند.
تمرین شما برای هر سطح، دوره، تعداد داده، میانگین، SD یا CV و رخدادهای مؤثر را کنار هم ثبت کنید. نحوهٔ گزارش «یک نتیجه یا میانگین» را دوباره بررسی کنید.
برای فهم SD، CV و تفاوت پراکندگی با عدم قطعیت میانگین، فصل آمار این جلد را مرور کنید.
اگر هنوز با میانگین، SD و CV راحت نیستید، این پیشنیاز رایگان را پیش از محاسبه ببینید.
نیاز به ورود و ثبتنام رایگان در دوره دارد.
مشاهده و ثبتنام رایگانفصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
پیش از گام بعد دلیل انتخاب داده و استفاده از SD یا CV را توضیح دهید.
فقط CV کافی نیست؛ زنجیرهٔ مرجع و اثرهای سیستماتیک را هم ببینید.

عدم قطعیت مقدار کالیبراتور یا مادهٔ مرجع را با واحد و ضریب پوشش آن بخوانید. سوگرایی مهم و شناختهشده ابتدا نیازمند بررسی و برخورد مناسب است؛ بزرگکردن U جای رفع یک مشکل شناختهشده را نمیگیرد. عدم قطعیتِ تصحیح یا برآورد سوگرایی با خود مقدار سوگرایی یکسان نیست. اگر از EQA استفاده میکنید، اعتبار هدف، تبادلپذیری ماده، همخوانی سطح و دادههای چند دور را بررسی کنید. مؤلفههای کالیبراسیون یا مرجع که قبلاً در برآورد دیگری وارد شدهاند، نباید دوباره افزوده شوند.
نتیجهٔ یک مادهٔ EQA سه درصد با هدف اختلاف دارد. نمیتوان بیدرنگ نوشت u=۳٪؛ ممکن است اختلاف از ماده، هدف، خطای یک نوبت یا سوگرایی روش باشد. ابتدا قابلیت استفادهٔ این شواهد در مدل برآورد را بررسی کنید.
توافق با همگروه بهتنهایی، درستی مرجع یا نبود سوگرایی مشترک را ثابت نمیکند.
تمرین شما گواهی کالیبراتور، دادهٔ بررسی سوگرایی و در صورت نیاز گزارش EQA را کنار بودجه بگذارید؛ بنویسید هر اثر کجا و چگونه پوشش داده شده است.
اگر از دادهٔ EQA استفاده میکنید، ابتدا نوع هدف و محدودیت مقایسه را بررسی کنید.
مرور مقدار هدف و قابلیت مقایسه در ایستگاه ۶ ←
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
اگر برای برآورد از ارزیابی خارجی استفاده میکنید، ابتدا فصلهای هدف و همگروه این جلد را بخوانید.
پیش از گام بعد برای اثرهای مرجع و سوگرایی، شواهد و روش برخورد مشخص داشته باشید.
پیش از جمعکردن، مقیاس، حساسیت و وابستگی را بررسی کنید.

در مدل مناسب، سهم هر ورودی از حاصلضرب ضریب حساسیت آن در عدم قطعیت استاندارد به دست میآید. برای سهمهای مستقل، واریانسها جمع میشوند و ریشهٔ مجموع، uc را میدهد. اگر همبستگی وجود دارد، جملههای کوواریانس لازماند؛ فرمول ساده کافی نیست. مؤلفهٔ مطلق و درصدی را بدون تبدیل جمع نکنید. در یک مدل نسبی مناسب نیز همهٔ سهمها باید نسبت به همان مبنا و بهصورت درصد استاندارد بیان شده باشند.
دامنهٔ راهنمای تکمیلی: GUM · ترکیب مؤلفهها و همبستگی ↗
مثال ساختگی: سه سهم استاندارد مستقل و همواحد، پس از اعمال حساسیت، ۱٫۲، ۰٫۵ و ۰٫۳ واحدند. uc=√(۱٫۲²+۰٫۵²+۰٫۳²)≈۱٫۳۳ واحد. با k=۲، U≈۲٫۶۷ واحد است. این سه عدد نمونهٔ تمریناند، نه بودجهٔ آمادهٔ یک آزمون واقعی.
جمع سادهٔ ۱٫۲+۰٫۵+۰٫۳ یا جمعکردن Uها، جای ترکیب سهمهای استاندارد را نمیگیرد.
تمرین شما در بودجه علامت بزنید کدام اعداد استاندارد شدهاند، کدام حساسیت دارند و کدام وابستهاند؛ سپس مثال آموزشی زیر را تمرین کنید.
این مدل ساده، سه سهم استانداردِ مستقل را پس از اعمال ضریب حساسیت ترکیب میکند. همهٔ ورودیها باید در یک واحد مطلق باشند؛ درصد، U گواهی یا عدد بایاس خام را وارد نکنید. وابستگی و دوبارهشماری در این ابزار بررسی نمیشود. دادهها ذخیره یا ارسال نمیشوند.
uc = √(a² + b² + c²) · U = k × uc
این آموزش ضبطشده، آشنایی و محاسبهٔ عدم قطعیت را در کنار سیگما پوشش میدهد؛ برای ادامهٔ تمرین سرفصل آن را ببینید.
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
پیش از گام بعد uc را با واحد صحیح و فرضهای مستند به دست آورید.
عدد U بدون ضریب پوشش و دامنه، ناقص است.

عدم قطعیت گسترشیافته از U=k×uc به دست میآید. k را بر پایهٔ روش، توزیع، درجات آزادی و پوشش موردنظر تعیین کنید. k=۲ فقط در شرایط مناسب، از جمله تقریب نرمال و درجات آزادی کافی، با پوشش حدود ۹۵٪ ارتباط دارد؛ قانون همیشگی نیست. نتیجه، واحد، U، k، دامنه و روش برآورد را قابل بازیابی نگه دارید. تعداد رقمها را متناسب با عدم قطعیت انتخاب کنید. نزدیک حد تصمیم، تفسیر به کاربرد و قاعدهٔ تصمیمِ مربوط نیاز دارد؛ همپوشانی بازه بهتنهایی حکم بالینی صادر نمیکند.
دامنهٔ راهنمای تکمیلی: GUM · ضریب پوشش و عدم قطعیت گسترشیافته ↗
برای مثال قبل و نتیجهٔ فرضی ۱۰۰٫۰ واحد، میتوان پس از گردکردن مناسب نوشت: ۱۰۰٫۰ ± ۲٫۷ واحد، U، با k=۲. پوشش حدود ۹۵٪ فقط با فرضهای مناسب ذکر میشود. این بازه، فاصلهٔ مرجع جمعیت یا نوسان زیستی فرد نیست.
ضریب پوشش را برای کوچکشدن U تغییر ندهید؛ باید دلیل آماری و کاربردی داشته باشد.
تمرین شما یک گزارش نمونه با نتیجه، واحد، U و k تهیه کنید. فرضهای پوشش، دامنهٔ اعتبار و محل مستند برآورد را به آن پیوند دهید.
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
پیش از گام بعد یک نتیجه را با U، k، واحد و محدودیت تفسیر درست گزارش کنید.
بودجهٔ عدم قطعیت، یک فایل ثابت برای بایگانی نیست.

برآورد را با هدفِ متناسب با کاربرد مقایسه کنید و سهمهای مهم را برای بهبود بررسی کنید. تغییر روش، لات، کالیبراسیون، سطح عملکرد یا شرایط اجرا میتواند بازنگری را ضروری کند. نسخهٔ بودجه، دادهٔ خام، محاسبات، فرضها، مسئول بررسی و موعد یا محرک بازنگری را نگه دارید. کاهش یک سهم کوچک الزاماً U را بهطور معنیدار کم نمیکند. کوچککردن عدد با حذف شواهد یا عوضکردن k، بهبود کیفیت نیست.
در مثال سه سهم ۱٫۲، ۰٫۵ و ۰٫۳، سهم اول حدود ۸۱٪ واریانس ترکیبی را میسازد. بررسی امکان کاهش آن اولویت دارد؛ اما اقدام باید به علت و امکان فنی متصل باشد، نه صرفاً به بزرگی عدد.
هدف، برآورد واقعبینانه و کیفیت مناسب کاربرد است؛ نه کمترین عدد روی کاغذ.
تمرین شما برگهٔ جمعبندی زیر را برای یک آزمون کامل کنید؛ شکاف داده، مسئول پیگیری و معیار بازنگری را مشخص بگذارید.
این موارد را در مستندات خود ثبت کنید؛ این صفحه اطلاعات یا پیشرفت شما را ذخیره نمیکند.
برای نسخهبندی بودجه، کنترل محاسبات و نگهداری سوابق، الگوهای مستندسازی این جلد را ببینید.
فصل چهارم جلد ۴، مبنای مطالعه و مثالهای تکمیلی این گام است.
پیش از گام بعد بودجهٔ قابل پیگیری با مسئول، داده و برنامهٔ بازنگری داشته باشید.